Uitgave van de Protestantse Gemeente Zoetermeer

OEFENEN IN AANDACHT

Participerend (mee)preken




Zo’n tien jaar geleden werd voor het eerst de term ‘participatiesamenleving’ gebruikt. Na de verzorgingsstaat waarin je als burger kon rekenen op de overheid, moest je nu zelf ook iets doen en meer verantwoordelijkheid nemen voor je eigen leven en omgeving. Afgelopen zomer moest ik daar aan denken tijdens het lezen van het nieuwste boek van ds. Kees van Ekris, bekend van de podcast ‘Eerst dit’: Dialoog, dans en duel. Preken voor tijdgenoten. In dit sowieso inspirerende boek, geschreven voor predikanten en kerkelijk werkers, maar ook voor kerkenraden en – mooi gezegd! – liefhebbers van de preek, benadrukt Van Ekris het belang van participeren. 

Participeren gaat allereerst de predikant zelf aan. Hij is participant, geroepen om deel te nemen aan het leven van de gemeente in pastoraat, catechese en andere momenten. Doe je dat als prediker niet of te weinig, dan worden de zondagse preken al gauw steriel en praat je in sjablonen en karikaturen die over de hoofden en harten van de hoorders heengaan. Terwijl het er juist om gaat dat de preek raakt en haakt aan werkelijke geleefde levens en mensen zich gezien, gehoord en gekend weten: ‘Dit gaat over mijn leven!’ 

Open en verdiepend
Dat vraagt iets van de prediker. Je moet weten wat er leeft in je gemeente; niet alleen aan de oppervlakte, maar ook onderhuids aan vragen en dilemma’s, aan geloof en ongeloof. Dat vraagt om open en verdiepende gesprekken, niet enkel rond de crisismomenten, maar ook midden in het gewone leven. Waar brandt hoop en verlangen, waar broeit wanhoop en twijfel? Knaagt er aanvechting, glijden mensen af? Zo wint een preek aan echtheid en zeggingskracht en ben je als prediker dienstbaar aan het Woord dat in Christus niet alleen vlees geworden ís (Johannes 1:14), maar dat ook steeds opnieuw wíl worden, in onze concrete werkelijkheid. 

Niet maakbaar
Nu is met het oog op de prediking participatie geen eenrichtings­verkeer – preken doe je samen. De prediker heeft verantwoordelijkheid, de gemeente evenzeer. Ook zij is betrokken bij de prediking. Dat lijkt misschien een open deur, want de gemeente komt juist wekelijks samen om het Woord te horen en te ontvangen, om te ‘participeren’ in het heil. 

Geen eenrichtings­verkeer – preken doe je samen

Sterker nog, het kan het hoogste zijn in de preek: dat je een ogenblik op heilige grond verkeert en er iets van heil geschiedt. Zo’n moment waarop er niet maar óver God gesproken wordt, maar Hij heel nabij komt en zegt: ‘Er is genade voor jou, Ik heb je lief.’ Zulke momenten overkomen je. Je zat er niet op te wachten, maar ineens gebeurt het en klinkt er een woord wat je pakt en verwart, ontroert en zielsblij maakt. Zoiets is niet maakbaar, ook niet voor de prediker. Hier hangt alles af van God Zelf. 

Openstellen
Tegelijk kun je je er wel voor openstellen en vol verwachting uitzien naar een goed Woord. Het maakt nogal verschil of je erbij zit als passieve consument met de ene week een duimpje omhoog en de andere week een duimpje omlaag, of dat je nieuwsgierig bent naar wat God je door zijn Woord en Geest dit keer te zeggen heeft. Van Ekris stelt in dit verband goede vragen als: ‘Bereid je je voor? Wordt er doordeweeks bij jullie thuis gebeden voor de kerkdienst en voor de predikant? Ben je uitgerust? Ben je raakbaar?’ En wat als je merkt dat je concentratie hapert en het je moeite kost om erbij te blijven? Ligt dat altijd aan de predikant en moet hij concessies doen door korter te preken, of kunnen we ook onszelf verzetten tegen de vluchtigheid en ons oefenen in aandacht voor God? 

Gesprekstafels
Participatie over en weer zal – daar ben ik van overtuigd – de prediking ten goede komen. Denkend over mijn eigen rol lijkt het me een goed idee om binnen de gemeente gesprekstafels op te zetten met verschillende doelgroepen. Ook wil ik gemeente­leden meer gaan betrekken bij de preekvoorbereiding via bijvoorbeeld een appgroep met wat vragen bij de zondagse lezing. Daarnaast biedt een doordeweekse preekvlog de mogelijkheid om de ‘hearts en minds’ van de hoorders onderweg naar zondag alvast te prikkelen en te activeren. Op die manier preken de hoorders in zekere zin mee en trekken zij, naar een woord van ds. Andries Zoutendijk, een preek uit de prediker. 

Je samen betrokken weten in dat heilige geheim 

Rond het begrip participatiesamenleving is het stilletjes geworden. Veel mensen voelen zich niet gehoord en hebben het gevoel dat ze niet echt meedoen en meetellen. Hoe gaaf zou het zijn wanneer de ervaring rond de prediking een totaal andere is. Dat daar de participatie voluit de ruimte krijgt en prediker en hoorders samen zich betrokken weten in dat heilige geheim dat een doodgewoon mens het woord neemt en in die mensenwoorden de stem van God kan klinken als tot ons gesproken. 

ds. Pieter Baas
PREDIKANT OOSTERKERK

Afbeelding: ‘Preekstoel door Donatello en Michelozzo di Bartolomeo aan de buitenkant van de Dom in Prato’. Donatello ontwierp de reliëfs en de ornamenten, Michelozzo di Bartolomeo deed de architectuur. Deze ‘buitenpreekstoel’ werd in 1438 ingewijd. 
Anoniem, 1850-1900. 
Albuminedruk op karton, 345x259mm. 
Rijksmuseum Amsterdam.