Uitgave van de Protestantse Gemeente Zoetermeer

BOEK VOOR PROTESTANTEN

Mag de echte Maria opstaan?




UITGELEZEN ‘De heilige Maria, daar heb ik niets mee’, zei een trouwe lezeres, toen ik vertelde dat Maria in dit Advents- en Kerstnummer van Kerk in Zoetermeer in de schijnwerpers staat. Ik dacht: Ja, zo zijn wij nog opgevoed. De katholieken hebben heiligen en wij protestanten niet. Dus hebben we niets met Maria en al helemaal niet met een heilige Maria. Ik realiseerde me dat ik ook zelf pas veel later anders naar Maria ging kijken of beter gezegd: echt naar haar keek.

Nog maar net hadden we als redactie besloten dat in december Maria centraal stond of ik las de aankondiging van het boek Maria. Icoon van genade. De schrijver is Arnold Huijgen, hoogleraar systematische theologie aan de Theologische Universiteit Apeldoorn. In de aankondigingen werd het boek aanbevolen als een boek voor protestanten, juist met het oog op de oecumene. Natuurlijk moest dit boek in Kerk in Zoetermeer aandacht krijgen. 
Het lezen ervan bleek zeker alle moeite waard, maar als eenvoudig praktisch theoloog verdwaalde ik af en toe zuchtend tussen dogma’s, encyclieken en diepgaande beschouwingen van kerkvaders en protestantse en rooms-katholieke theologen. 
Wat mij hielp was de video-opname van een studiemiddag belegd op 8 september (Maria Geboorte!) in Apeldoorn naar aanleiding van het verschijnen van Huijgens boek.  
Vooral de katholieke inbreng van bisschop Gerard de Korte, de muzikale bijdrage van theoloog en musicus Hanna Rijken en de protestantse, zeer bijbelse inbreng van theoloog Bram van de Beek hielpen mij. 
Op die dag kwam naar voren dat het boek met gemengde gevoelens was ontvangen. Dat Huijgen als protestants theoloog zich bezighield met Maria verbaasde en maakte nieuwsgierig. Tegelijk waren er met name vanuit protestants-orthodoxe hoek bezwaren, zowel theologisch-­inhoudelijk als op voorstellen voor de kerkelijke liturgie. Voorbeelden van het laatste: de kritiek op Huijgens voorstel om 25 maart, de dag waarop de engel Gabriël aan Maria verschijnt, tot christelijke feestdag te maken of om het ‘Magnificat’ (de ‘lofzang van Maria’ in Lucas 1 het hele jaar door te zingen en niet alleen in de Adventsperiode. Ideeën die door anderen juist enthousiast worden ontvangen. 

ALLE REDEN VOOR STUDIE Protestants theoloog Arnold Huijgen noemt verschillende redenen voor zijn keuze voor Maria. Hij ziet in de westerse cultuur een verlangen naar geloof en schoonheid. Tegelijk blijft er de noodzaak van gesprek tussen Rome en Reformatie, juist ook over Maria. Daarnaast is er in deze tijd met vragen over seksualiteit, identiteit en gender alle reden voor een studie over Maria, belangrijkste vrouw in het christelijk geloof.

Huijgen begint die studie in ieder hoofdstuk met wat de Bijbel over Maria schrijft. Mij werd daardoor opnieuw duidelijk hoe verschillend de evangelisten Maria voor het voetlicht brengen. Uitgebreid in de eerste hoofdstukken van Lucas en ook bij Matteüs, maar dan in een bijrol. Beperkt bij Marcus, maar wel bij naam genoemd, en alleen als de moeder van Jezus bij Johannes. 
In fragmenten bijbeltekst ontmoeten we Maria, die, zo schrijft Huijgen, wel ‘de eerste mens ooit is die het evangelie van Gods menswording hoort en zij gelooft’. In haar nieuwtestamentische psalm, bekend als het ‘Magnificat’, maakt zij God groot en maakt zo ruimte voor Gods genade. Dat maakt haar tot een belangrijk beeld van die genade. Huijgen zegt daarom Luther na: Maria is niet ‘vol van genade’ maar juist ‘leeg voor genade’ die ze mag ontvangen.

Ze maakt God groot, en maakt zo ruimte voor Gods genade

Kun je dan toch tot Maria bidden en hoe zit het met haar heiligheid? Naar mijn idee draagt Huijgen goede gedachten aan voor gesprek daarover. Hij citeert Bram van de Beek, die schrijft: Maria moet je niet aanbidden. Je kunt wel een verzoek aan haar richten, maar het is niet noodzakelijk. Het is hetzelfde als wanneer christenen voor elkaar bidden. 
En over heiligen: een heilige is geen held, maar als je naar hem of haar kijkt, zie je iets van God. Vereren houdt dan in dat de genade die iemand ontving met verwondering en eerbied door jou wordt begroet. Mooi om nog eens over door te praten met iemand die niets heeft met de heilige Maria!

Confronterend
Ik vond het confronterend om te lezen hoe in de kerkgeschiedenis buiten beeld raakte dat Maria een joods meisje is. Daarmee werd Israël losgelaten met grote gevolgen voor de verhouding tussen joden en christenen. Dit leidt tot de scherpe constatering: antisemitisme groeit waar het joods zijn van Maria en Jezus verwaarloosd wordt. In het boek wordt ook maar al te duidelijk dat de nadruk op de maagdelijkheid van Maria in plaats van op het mysterie van de maagdelijke geboorte zorgde voor de nadruk op kuisheid, zonde en celibaat. Zo plaatsten de kerkvaders de maagdelijke Maria van het Nieuwe Testament tegenover de zondige Eva in het Oude Testament. De kerkvaders legden die verbinding, de Bijbel niet.

Raakt Maria je in je hart? Volg dan haar voorbeeld!

Brede bezinning
Gezien dit alles is het terecht dat Huijgen pleit voor een brede en oecumenische bezinning op Maria. Die bezinning lijkt mij van groot belang mits het een open gesprek wordt. Niet een uitwisseling van standpunten maar van ‘beweeg-punten’: Raakt Maria je in je hart? Volg dan haar voorbeeld! Tot tweemaal toe vertelt Lucas hoe zij woorden over haar Zoon en Zijn Vader bewaart in haar hart. 

Hoe vaak dacht ik de afgelopen tijd niet: er is veel over Maria te zeggen, maar ook in dit boek zie je hoe ingewikkelde woordkwesties je het zicht ontnemen op de echte Maria. Laten we haar maar vooral navolgen en met haar zingen. We mogen haar niet vastleggen en voor eigen geloofskarretjes spannen. Laat ruimte voor het wonder dat haar geschiedde en voor het geheim en verwondering.

Laat ruimte voor het wonder dat haar geschiedde

Het boek van Huijgen biedt meer dan genoeg stof voor verdieping in theologiegeschiedenis en theologie. Mijn voorkeur blijft toch – echt protestants – bij die delen waar de Bijbel spreekt over Maria, want wat daar – al dan niet verhuld – verteld wordt, laat ruimte voor het wonder. 
Ook daarom is het zo mooi dat de eeuwen door kunstenaars Maria verbeelden in muziek, in beeldende kunst en ook in mooi zoekend proza en poëzie. 
Zij is niet in woorden te vangen, maar nodigt ook ons uit om onze verbeelding te laten spreken. 
We mogen haar zien als een van ons, maar tegelijk als bevoorrecht ontvangster van Gods genade, van zijn geliefde Zoon.

Joke Westerhof