Uitgave van de Protestantse Gemeente Zoetermeer

DE MOEDER EN HAAR KIND

Maria moet je gezien hebben




SYMBOLIEK Maria, moeder van Jezus en de gezegende onder de vrouwen, is ongetwijfeld een van de meest afgebeelde vrouwen in de geschiedenis.

De oudst bekende voorstelling stamt uit de tweede eeuw en is een fresco in de catacombe van Priscilla in Rome. Daarop staat de ziener Bileam naast Maria afgebeeld, hij wijst haar op ‘de ster uit Jakob’: teken van het Kind: de beloofde Verlosser.

‘Zo spreekt Bileam, de zoon van Beor,
zo spreekt de man wiens oog geopend is,
zo spreekt hij die Gods woorden hoort,
die weet wat de Allerhoogste weet 
en ziet wat de Ontzagwekkende toont,
In vervoering, met ontsloten ogen:

Wat ik zie is niet in het heden,
Wat ik waarneem is niet nabij.
Een ster komt op uit Jakob,
een scepter uit Israël.’

Numeri 24:16-17, NBV21

Twee eeuwen later, in de tijd van keizer Constantijn de Grote (303-337), zien we voorstellingen, waarop Maria alleen is afgebeeld, vaak als Moeder Gods met het kind in de armen of op schoot. In het Westen verschenen er in de middeleeuwen steeds meer van die voorstellingen van Maria met kind. Tot op de dag van vandaag wordt Maria op die manier afgebeeld.
De voorstelling van moeder en kind is niet het enige waar we Maria en haar zoon aan herkennen. Veel symbolische attributen zijn te ontdekken op schilderijen en beelden, zoals een kroon van twaalf sterren, Maria staand op een wereldbol, met een bijbeltje of een roos of lelie in haar hand. Kleuren spelen ook een belangrijke rol. Het bekende schilderij de ‘Sixtijnse Madonna’ van de Italiaanse kunstschilder Rafael (1483-1520) is een mooi voorbeeld van deze symboliek.

Het duurste pigment
Meer dan twintig portretten maakte Rafael van Maria met het kindje en op alle schilderijen is zij te zien in een blauwe jurk of mantel. Ook andere renaissanceschilders, zoals Da Vinci en Michelangelo, en kunstenaars uit latere perioden kozen voor de blauwe mantel voor Maria.
Het gebruik van blauw voor de kleding van Maria is ontstaan in de twaalfde eeuw, toen haar verering zich steeds meer verspreidde. In die tijd was ultramarijn het duurste pigment en daarom het meest geschikt om voor afbeeldingen van Maria te gebruiken. Het werd daarmee symbool voor heiligheid, deugd en bescheidenheid. 
Voor de twaalfde eeuw werd Maria vaak voorgesteld in zwarte of donkere kleding, waarmee haar lijden om de dood van Jezus werd gesymboliseerd. Haar verering nam een grote toevlucht, met name door haar bijzondere band met Jezus. 
Het blauw van haar kleding laat het hemelse van Maria zien en vormt tegelijkertijd een contrast met het rood van de aarde en de kleur van het bloed. Vaak draagt Maria een onderkleed van die kleur. 
Ook moderne meesters maken gebruik van de kleur blauw. Dali bijvoorbeeld benadrukt de verbintenissen tussen Maria en de hemel door haar lichaam doorzichtig te maken in een blauwe achtergrond.

Goddelijke driehoek
De ‘Sixtijnse Madonna’ laat meer zien. Maria en haar kind worden geflankeerd door paus Sixtus en de heilige Barbara en de drie figuren vormen een driehoek, benadrukt door de teruggeslagen gordijnen. Het geheel vormt daardoor een goddelijke verschijning en ervaring. 
De twee lieve engeltjes, de putti’s, sluiten het beeld van beneden af, waarmee een gesloten geheel wordt gecreëerd. Deze symbolen van onschuld zijn een eigen leven gaan leiden op posters, postzegels, koffiemokken en koektrommels en hebben de ‘Sixtijnse Madonna’ misschien onbedoeld meer bekendheid gegeven.

Verschrikte uitdrukking
Een laatste blik op het schilderij gaat naar de blikken van Maria en haar kind. Deze verschrikte uitdrukkingen zijn aanleiding geweest tot verschillende interpretaties. De plek waar het schilderij oorspronkelijk geplaatst was blijkt de oplossing voor dit mysterie. Het werk is gemaakt voor het hoogaltaar van de grote San Sisto in Piacenza, waar de relikwieën van Sixtus en Barbara bewaard werden. Tegenover dit altaarstuk stond een kruisbeeld: vol afschuw kijken Maria en haar zoon daarnaar, alsof zij weten wat de toekomst gaat brengen.

 ... alsof zij weten wat de toekomst gaat brengen

Dat blauw, die verschrikte blikken en de putti’s zijn te bewonderen in museum Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden, waar het werk zich sinds 1754 bevindt. De Russische schrijver Fjodor Dostojevski, die ooit voor zijn schuldeisers naar Dresden vluchtte, beschreef dit schilderij als ‘de hoogste openbaring van de menselijke geest.’ Op de vraag waarom hij zo vaak naar de ‘Sixtijnse Madonna’ ging kijken, antwoordde hij: ‘Opdat de mens niet gaat twijfelen.’ 
Misschien moet je het gezien hebben! 

Hanneke Lam

Afbeelding: Rafael, ‘Sixtijnse Madonna’, 1513-1514, olie op canvas Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden, Duitsland