Uitgave van de Protestantse Gemeente Zoetermeer

Het raadsel van de zwarte Madonna




Heilige Maria, Mariaicoon van genade, Moeder Maria, Onze lieve Vrouwe. We zien haar terug in kerken, in het straatbeeld, in huiselijke kring. Zij wordt in Nederland voornamelijk als blanke vrouw afgebeeld, een enkele uitzondering daargelaten. In Frankrijk is dat wel anders, daar tref je Mariabeelden aan met als bijzonderheid een donkere huidskleur.

Waarom zijn deze Madonna’s zwart? Een verklaring luidt dat het hout van de beelden in de loop van de eeuwen verkleurd is. Beweerd wordt ook dat er een roetlaag is ontstaan door het branden van kaarsen onder de beelden. 
Of moeten we andere bronnen geloven? Bronnen die zeggen dat zwarte Madonna’s van begin af aan zo bedoeld zijn en teruggaan op een zinsnede in de Bijbel (Hooglied 1,5-6) waar staat: 
‘Ik ben zwart maar lieflijk.’ 
Invloeden uit het verleden zijn echter niet te onderschatten. Er zit vaak zoveel meer achter. Via reizigers, oorlogen en ver­halen werd veel overgeleverd, zo ook in afbeeldingen en beelden. Dat geldt mijns inziens ook voor de zwarte Madonna.

Meegenomen naar Europa
Zwarte Madonna’s vinden we veelvuldig terug in Centraal-Frankrijk, in de Provence en in de Pyreneeën. Opvallend is dat de allereerste zwarte Madonna’s tegelijkertijd opdoken op verschillende plaatsen en in ongeveer dezelfde periode, namelijk tussen 1000 en 1200. 
Tempeliers, ten tijde van de kruistochten, zouden in die tijd beelden hebben meegenomen vanuit het Midden-Oosten naar West-Europa, vooral naar Frankrijk. De zwarte Madonna was dan ook voornamelijk in tempelierskerken terug te vinden. Nog steeds komt zij vooral in Centraal-Frankrijk, in de Provence en in de Pyreneeën voor.

Verchristelijkt? 
De meeste kunsthistorici zijn het er over eens dat zwarte Madonna’s een afgeleide zijn van de vruchtbaarheidsgodinnen, die in vroegere beschavingen vaak zwart werden afgebeeld. 
Dit was zeker het geval in de gebieden tussen Eufraat en Tigris. In het oude Egypte werd de godin Isis ook vaak weergegeven met haar zoon Horus op schoot, gehouwen uit zwart graniet. Dit geldt ook voor de moedergodinnen Cybele, Astarte, Isis en Ishtar. 
Het is dus heel goed mogelijk dat de zwarte Madonna’s oorspronkelijk godinnenbeelden waren, die later zijn verchristelijkt tot Mariabeelden. Zij weerspiegelen de vrouw als schepper. Het kind op haar schoot of in haar armen is daar het bewijs van. 

Van Montserrat tot Zoeterwoude
De vrouw als schepper is herkenbaar terug te zien bij de ‘zwarte Madonna van Montserrat’ uit de twaalfde eeuw. Haar vruchtbaarheid wordt niet alleen weerspiegeld in het kind op haar schoot, we vinden die ook terug bij het kind zelf. Hij houdt in zijn linkerhand een dennenappel vast, symbool van vruchtbaarheid en eeuwig leven.
Hoewel er nauwelijks zwarte Madonna’s in Nederland voor­komen, zijn ze er wel. Zelfs heel dicht bij Zoetermeer, namelijk in de St. Jans Onthoofdingskerk in Zoeterwoude. Het Mariabeeld dat daar aanwezig is, wordt de zwarte Madonna genoemd. 
Aan u om vast te stellen of de donkere kleur is ontstaan vanwege het branden van kaarsen, ofwel te herleiden is naar de invloeden die Europa tussen 1000 en 1200 bereikten. Of wordt zij misschien gewoon zo genoemd vanwege de donkere kleur van het gesneden hout? 

Marcia Boeijinga
KUNSTHISTORICA EN LID ADVENTSKERK

Foto: ‘Zwarte Madonna van Montserrat’, Catalonië, 12e eeuw

Op de berg Montserrat in Catalonië is in 880 een Mariabeeld gevonden waar een ware cultus omheen is ontstaan. Het beeld was zo zwaar dat het onmogelijk verplaatst kon worden. Daarom is er een klooster omheen gebouwd. Het Romaanse beeld dat nu op die plek wordt vereerd als ‘La Moreneta’, ‘de Zwarte’, dateert echter uit de twaalfde eeuw. Het is dus niet het oorspronkelijke beeld.