Uitgave van de Protestantse Gemeente Zoetermeer

Psalmen door de eeuwen heen

‘Iedereen op zijne wijs’




Van gregoriaans tot R&B, van barok tot metal. Wat maakt het zingen van psalmen zo bijzonder? ‘Al zingend worden we tijdgenoten van David’, schrijft Willem Barnard in Psalmzingen in de Nederlanden. Psalmen overstijgen het hier en het nu.

In de Joodse traditie zijn de oorspronkelijke melodieën waarop de psalmen gezongen worden helaas verloren gegaan. In de opschriften boven het Psalmboek kom je de aanduidingen nog 
tegen, maar hoe ze klonken? Voor enkele psalmen zijn van lieverlee speciale melodieën ontstaan, 
die nog altijd gezongen worden.
In de vroegchristelijke kerk werden voluit psalmen gezongen. Door één zanger, later met een kort samen gezongen refrein. 

Op verhoogde toon
Niet elke psalmvertaling is geschikt om te zingen. Er ontstonden al vroeg muzikale formules om de psalmteksten op verhoogde toon te reciteren. Soms zelfs meerstemmig. In de anglicaanse traditie is deze manier van zingen bewaard gebleven in de vorm van de chant. Net als in de kloosters en kathedralen zingen twee koren elkaar de psalmverzen toe, eindigend met de lofprijzing (doxologie): 
‘Eer aan de Vader en de Zoon en de Heilige Geest; zoals het was in het begin, nu en altijd, en in de eeuwen der eeuwen. Amen.’

Hagepreken 
Tijdens de Reformatie in de zestiende eeuw zijn er voor liturgisch gebruik in protestantse erediensten parafrasen in rijmvorm gemaakt van de psalmen, vooral bedoeld voor de ‘jonge jeugd’! Deze Souterliedekens (souter = psalm) werden op gregoriaanse of wereldlijke melodieën geschreven. 
In die tijd werden in Nederland de psalmen veel gezongen tijdens zogenaamde hagepreken en ook thuis. Met name de vertalingen van Jan Utenhove en Petrus Datheen, die de melodieën van de Franse psalmberijming gebruikte. Omdat Datheen beroemd was als hagepreker en leider sloeg zijn berijming enorm aan.
In 1773 werd er een ‘nieuwe’ berijming van de Geneefse Psalmen ingevoerd. Binnen de protestantse kerken ontstond een grote strijd, waarbij tegelijkertijd zowel de ‘oude’ berijming iso-ritmisch (ieder noot wordt even lang) gezongen werd als de ‘nieuwe’ berijming op nieuwe wijze (zoals oorspronkelijk genoteerd, met afwisselend lange en korte noten). Dat deze strijd niet alleen een religieuze lading had, is door Maarten ’t Hart treffend beschreven in het boek Het psalmenoproer. 

Laat je inspireren
Ook vandaag worden tekstschrijvers en componisten door de psalmen geïnspireerd. Van 2002 tot 2015 werden door een team van theologen, dichters, componisten 149 psalmen (Psalm 42 en 43 werden gecombineerd) voorzien van een nieuwe tekst en nieuwe melodie: ‘Psalmen voor Nu’. 
Hierbij is zoveel mogelijk aansluiting gezocht bij de muziekbeleving en de taal van de 21e eeuw. 
In ons huidige Liedboek 2013 zijn er daar ook enkele van opgenomen, naast de 150 uit de bekende Geneefse Psalter en psalmen vanuit de rooms-katholieke, de lutherse en de anglicaanse traditie.
Al eeuwenlang zijn de psalmen een inspiratiebron voor tekstdichters en musici. Iedere tijd zoekt naar een manier waarop de psalmen vertolkt kunnen worden, die past bij de religieuze beleving van het moment. Laat je ook eens inspireren door de verschillende manieren waarop de psalmen tot klinken kunnen worden gebracht.

Arie Vooijs