Uitgave van de Protestantse Gemeente Zoetermeer

MUZIEK IN DE KERK

‘Muziek is ademhalen, het tilt je op’




INTERVIEW Geen geloof zonder muziek? Wat speelt er in een kerkdienst, in woord, muziek en lied? In gesprek met twee kerkmusici uit de praktijk, Johan van Oeveren van de Oosterkerk en Arie Vooijs van De Oase.

‘Hoe het precies werkt, blijft gissen, maar duidelijk is wel dat muziek iets doet met mensen’, zegt Arie. Waar woorden en gesproken taal een appèl doen op het denken en de ratio, het intellectuele, raakt muziek de emotie en het gevoel. ‘Daarom heeft muziek zo’n belangrijke functie. Instrumentale muziek, samenzang, koorzang en ook stilte zijn belangrijke aspecten in de beleving van de eredienst.’
‘Juist door muziek’, zegt Johan, ‘ervaar je de verbondenheid met God en met elkaar. Het heilige, het gesproken en het verklankte Woord geven met elkaar vorm aan de ontmoeting van God en gemeente.’

‘Juist door muziek ervaar je verbondenheid met God en elkaar’

‘Hé, wat mooi’
De gevoeligheid voor muziek maakt ook dat mensen vertrouwd zijn met en gehecht raken aan de gang van de liturgie. Een verandering in de orde van dienst heeft daarom tijd nodig, merkt Arie. ‘Maar als je een andere vertaling leest of een andere berijming zingt, kan het juist ook verrassen: Hé, wat mooi, als je het zo verwoordt! Een lied kan je boven jezelf uittillen, het spreekt een andere taal.’

Hoe begin je?
Een punt van discussie is nogal eens de tijd voordat de eigenlijke kerkdienst begint. Is dat een moment om elkaar te ontmoeten en bij te kletsen? Of bereid je je in stilte voor op de ontmoeting met God in de dienst die zo gaat beginnen? Bijvoorbeeld: vijf minuten voor de dienst beginnen met spelen. Dan een moment van stilte. Daarna een inleidend koraal, terwijl de kerkenraad binnenkomt. In De Oase is er eerst een intochtslied, dan welkom en mededelingen, gevolgd door een muzikaal meditatief moment. Zo wordt de overgang naar de kerkdienst mooi gemarkeerd.

Meenemen
Er is soms bij gemeenteleden weinig idee bij de zondagse vieringen. ‘Waarom gaan we staan bij votum en groet? Wat is de meerwaarde van een door de gemeente gezongen ‘Amen’ na de zegen? Juist het bewust meemaken van de kerkdienst en snappen wat er gebeurt, verhoogt de betrokkenheid.’

‘Afstemming vooraf zorgt voor een flow’

In de liturgie roept God, de gemeente nadert; God spreekt, de gemeente antwoordt; de gemeente bidt tot God en deelt uit van wat ze ontvangen heeft; gemeenteleden gaan gezegend de wereld weer in. ‘Die gang van de liturgie, die beweging, die wisselwerking maakt dat je beseft dat er iets heiligs gebeurt.’
Mensen meenemen in de eredienst en in de muziek doet Johan door in het weekbericht een stukje te schrijven over de muziek die hij speelt. Een toelichting bij tekst en melodie helpt om je te betrekken bij de muziek die klinkt. Op een ander moment kan een voorspel iemand spontaan inspireren om mee te zingen.

Het moet kloppen
‘In de liturgie mag alles, als je maar precies weet waarom je het doet!’ Wat vinden Johan en Arie van deze uitspraak? Allebei onderstrepen ze dat het belangrijk is dat je nadenkt over wat er gebeurt in de eredienst. Het kiezen van woorden en muziek dient met aandacht en eerbied te geschieden, om de eredienst tot een mooi geheel te maken.
Het samenspel tussen voorganger en organist is belangrijk. ‘Woord en lied versterken elkaar en afstemming vooraf draagt daaraan bij’, zegt Arie. ‘Als de liturgie klopt en een eenheid is, ontstaat er een flow en beleef je de dienst van God aan mensen en de dienst van mensen aan God met hart en ziel.’

Ontvankelijk
Behalve als organist of pianist (of dirigent – dat zijn ze ook) zitten Arie en Johan ook als ‘gewoon’ gemeentelid in de kerk. Arie is dan steeds bewust met de dienst bezig. ‘Wat zing ik? Hoe versterkt de muziek de tekst? Muziek is ademhalen, het kan me optillen. Het maakt me ontvankelijk, opener. Muziek is een universele taal.’ Ook Johan zit niet blanco in een dienst. Als er muziek klinkt, heeft hij geen aandacht meer voor andere dingen. ‘Muziek raakt me. Juist in muziek ervaar ik de relatie met God.’
‘Ik kan niet zonder muziek’, zeggen ze allebei, ‘ik kan niet zonder muziek geloven!’

Marieke en Jaap van der Giessen

Tot Gods eer
In de Bijbel staat muziek, met stem en instrument, vaak in het teken van Gods eer. In Genesis bespeelt de eerste musicus fluit en lier. Er wordt muziek gemaakt en gezongen bij vrolijke en bij droevige gebeurtenissen. Na een overwinning in Exodus klinkt het lied van Mozes en Mirjam. De somberte van koning Saul verdwijnt als David op de harp speelt. Een van de bekendste lofzangen klinkt bij de geboorte van Jezus, waar de engelen God eren en de mensen vrede toezingen. De Psalmen laten zien hoe je ervaringen en gevoelens kunt uiten, van intense verwondering en vreugde tot heftige en pijnlijke bedreiging en angst.
‘In de liturgische taal en muziek klinken enerzijds de eer en de heerlijkheid van God door (het is iedere zondag weer Pasen)’, schrijft Marcel Barnard in een handreiking aan de kerken, ‘anderzijds klinken pijn, onrust, verdriet en verbittering door (de ver­lossing staat nog uit, de gemeente leeft in het ‘nog niet’).’